NAAR COMPOSTELA > ALGEMEEN

Hier ga je rechtstreeks naar "Pelgrimspaden in de middeleeuwen"
Hier ga je rechtstreeks naar "Pelgrimspaden in de 21e eeuw"

Inleiding

Het wordt de pelgrim naar Santiago de Compostela wel bijzonder gemakkelijk gemaakt. Vanuit Vlaanderen kan de pelgrim vandaag, op een paar trajecten na, aangeduide of beschreven wegen volgen tot in Compostela.

Gemakkelijk? Zeer zeker, maar wat belet de wat avontuurlijk aangelegde pelgrim/zwerver om aan de hand van topografische kaarten zijn eigen tocht uit te stippelen?

Een andere mogelijkheid om de platgetreden paden te vermijden is onderweg gebruik maken van de vele GR-paden door Vlaanderen, Wallonië en Frankrijk. Een GR heeft het voordeel dat hij gemarkeerd is, maar hij is veel langer en moeilijker dan een "pelgrimspad".Hij is dus enkel aan te raden aan wie heel veel tijd heeft en energie te over.

Omdat de keuze van de route persoonlijk is, worden hier zowel de GR's als andere paden vermeld.

Pelgrimspaden in de middeleeuwen

In tegenstelling tot wat sommigen in het verleden suggereerden of zelfs categorisch beweerden, waren er in de middeleeuwen in de Lage Landen geen specifieke pelgrimsroutes zoals de Camino Francés in Spanje. De Nederlanden waren dicht bevolkt en er was een dicht weggennet. Iedere pelgrim kon dus tussen meerdere alternatieven kiezen om naar de Via Turonensis (Parijs-Tours) of de Via Lemovicensis (Reims-Vézelay-Limoges) te stappen.

Frankrijk was minder dicht bevolkt dan onze streken. Daarom waren er minder opties voor de pelgrims en kan men daar meer spreken over specifieke pelgrimswegen; niet dat er wegen zijn die exclusief door pelgrims werden gebruikt maar dat er wegen waren waarlangs het merendeel del pelgrims richting Santiago of Rome toog. Ook in Frankrijk ziet men dat de pelgrimsstromen zich verlegden zodra er ergens een nieuwe relikwie opdook, of zodra er weer een gastvrije abdij of pelgrimshospitaal werd gebouwd. Vaak ook zorgde de bouw van een brug ervoor dat pelgrims een andere route kozen.

De belangrijkste Franse organisatie die zich met de markering van pelgrimswegen bezig houdt, schrijft dan ook in haar brochure, dat iedere weg met recht historisch kan genoemd worden. Er is altijd wel een pelgrim geweest die over deze weg naar Santiago is gelopen. De kaart hieronder toont dan ook niet "de" pelgrimswegen in de Nederlanden en in Frankrijk maar mogelijke pelgrimswegen.

Zelfs de weg die historisch het meest verantwoord is, de "Historische Weg van Vézelay" zoals beschreven door  het echtpaar Chassain, is slechts een momentopname van hoe de pelgrims op een bepaald ogenblik naar Santiago gingen.



Door hier te klikken of op de foto, krijg je een kaart van betere kwaliteit. Deze is wel 1,6 MB groot.

In de middeleeuwen gingen veel pelgrims uit de Nederlanden via de westelijke route (Via Turonensis), vooral de mensen uit de graafschappen Vlaanderen en Zeeland. De pelgrims uit het Holland, Gelderland, Brabant en Limburg (Prinsbisdom Luik) hadden de keus tussen de westelijke route of de route door de Maasvallei en dan om het Centraal Massief heen (Via Lemovicensis).

De Via Turonensis, de Via Lemovicensis en de Via Podiensis kwamen samen te Ostabat, net voor Saint-Jean-Pied-de-Port. In Roncesvalles staken ze de Pyreneeën over om dan in Spanje verder te gaan als de Camino Francés. De Via Tolosana of Italiaanse Weg ging via de pas van Somport de Pyreneeën over en zette zijn weg verder in Spanje onder de naam van Camino Aragonés.

Ook in Spanje en Portugal ontwikkelde er zich in de loop der tijden een heel net van pelgrimspaden.

De Camino del Norte, samen met de Camino Primitivo, was de eerste pelgrimsroute. Deze lag helemaal in het noorden om beschut te zijn tegen de strooptochten van de Arabieren.

Naarmate een groter deel van Spanje bevrijd werd en de kans op een overval door de islamieten afnam, kwamen er ook meer pelgrimspaden. Over het algemeen geldt: hoe verder de startplaats naar het zuiden ligt, hoe recenter de pelgrimsweg.

De "Koninginneroute" onder de pelgrimswegen was de Camino Francés. Tijdens de hoogtijdagen van het pelgrimeren naar Santiago trokken jaarlijks meer dan honderdduizend pelgrims langs deze weg naar het bedevaartsoord in Gallicië.

Pelgrimspaden in Spanje

Door hier te klikken of op de foto krijg je een kaart van een betere kwaliteit (1,6 MB).

Pelgrimspaden in de 21e eeuw

Een GR of LAW is geen pelgrimspad. Een GR heeft het voordeel dat hij gemarkeerd is, maar hij heeft ook nadelen:
  • een GR maakt onnodige omwegen om allerlei "toeristische bezienswaardigheden” aan te doen. De afstand Vlaanderen - Santiago is zonder veel omwegen al gemakkelijk 2.400 km; als je alleen via GR's gaat moet je hier nog bijna 1000 km bijtellen.
  • een GR kent vaak onnodige beklimmingen en afdalingen, die een aanslag plegen op het uithoudingsvermogen van de pelgrim.
  • vooral in de lente zijn door de regen de GR-paden moeilijk of vaak zelfs niet begaanbaar en is de pelgrim verplicht uit te wijken naar gewone wegen
  • sommige stukken zijn te steil of te moeilijk voor een pelgrim met een zware rugzak.
Zolang er geen "echte" pelgrimspaden zijn voor een bepaalde route, is een GR of LAW echter een acceptabel alternatief.

Vaak bestaat er een GR voor er een echt pelgrimspad bestaat. Indien veel pelgrims hiervan gebruik maken, komt er spontaan een infrastructuur rond deze GR tot stand. Een goed voorbeeld is de GR65 tussen Le Puy en Saint-Jean-Pied-de-Port (Via Podiensis). Hier is de infrastructuur rond de GR zo uitgebreid dat er geen aparte pelgrimsweg meer komt langs een historische route.

Soms ontstaat een pelgrimsweg gelijktijdig met een GR. Een voorbeeld hiervan is de weg tussen Vézelay en Saint-Jean-Pied-de-Port. Hier streden de GR654 en de "Historische weg van Vézelay" (Via Lemovicensis) aanvankelijk om de gunst der pelgrims. In zo'n geval kiest de meerderheid van de pelgrims voor de pelgrimsweg die korter, gemakkelijker en meer historisch is. Zo komt er een infrastructuur tot stand langs de pelgrimsweg en wordt de GR uiteindelijk enkel nog gebruikt door "randonneurs" of lange-afstandswandelaars.

Op dit ogenblik gebeurt iets vergelijkbaars langs de Via Turonensis. Er zijn Jakobsverenigingen die een pelgrimsweg creëren (in de buurt van Compiègne) en de Franse Grote Routepaden die parallel hieraan een nieuwe GR, de GR 655 Noord, tussen Brussel en Tours ontwikkelen.

Ten noorden van Vézelay creëren plaatselijke Jakobsverenigingen pelgrimswegen om de GR 654 te vervangen.\
Een voorbeeld hiervan is de Jakobsvereniging van Reims die een pelgrimsweg tussen Rocroi en Reims ontwikkeld heeft. Deze pelgrimsweg is bijna de helft korter en veel gemakkelijker dan de GR en wordt daarom ook door een toenemend aantal pelgrims gebruikt.
Ook de vrienden van St Jakob uit Vézelay zijn bezig om een pelgrimsweg te ontwikkelen tussen Reims en Vézelay ter vervanging van de GR 654

Gebaseerd op haar ervaringen bij het ontwikkelen van pelgrimspaden in de afgelopen jaren, heeft het Vlaams Genootschap van Santiago de Compostela criteria ontwikkeld waaraan een pelgrimspad voor voetgangers in de 21e eeuw moet voldoen. Achteraf bleek dat ook het Duitse Jakobusgeselschaft soortgelijke criteria heeft gemaakt. Meer informatie vind je hier op de pagina's van de Werkgroep Pelgrimspaden.

Aan de hand van deze criteria heeft het Vlaams Genootschap, in samenwerking met het Nederlands en het Waals Genootschap, een reeks pelgrimspaden ontwikkeld in de richting van Vézelay. De eerste route, de Via Monastica, die van 's Hertogenbosch langs middeleeuwse Norbertijnenabdijen naar Rocroi in Frankrijk loopt, is klaar.

Fietsen naar Santiago
Voor fietsers zijn er vanuit Vlaanderen twee hoofdroutes naar Santiago. Beide routes zijn creaties van de laatste tijd. Opdat een fietser een rustige maar ook veilige tocht zou kunnen rijden, wordt geen "historische"pelgrimsroute gevolgd.
De eerste route is de Jacobsroute die vanuit Haarlem via Antwerpen, Aalst, Doornik en West-Frankrijk naar Spanje loopt. Recenter is de route "Langs Oude Wegen" die vanuit Maastricht door de Ardennen naar Vézelay en Le Puy loopt en over de Somport Spanje binnengaat.

In Spanje zelf komen er meer en meer pelgrims die op een BTT (Bici Todo Terreno - Mountain Bike) langs de historische pelgrimswegen voor wandelaars naar Santiago fietsen.